Czeskie korzenie Jana Matejki #3

12

Jan Matejko, Portret Franciszka Matejki z trojgiem dzieci, 1853, olej na płótnie, 59 x 53,5 cm. Muzeum Narodowe we Wrocławiu, depozyt w stałej ekspozycji w Domu Jana Matejki w Krakowie. Od lewej: Kazimierz, Jan i Marianna – rodzeństwo autora oraz ich ojciec. Źródło.

Miał być Czechem, został Polakiem. Miał być chłopem, został mieszczaninem. Miał być księdzem, został organistą. Po śmierci żony, został z 11 dzieci. Mowa o ojcu Jana Matejki.

Emigracja na Galicję
Co sprawiło, że Franciszek Ksawery przybył do Galicji? W jakich okolicznościach opuścił Czechy i w młodym wieku udał się do nieznanego dla siebie Krakowa? Tego typu emigracje nie były częstym zjawiskiem:

Zdarzenie to jednak w owych czasach było niezwykłe, bo chociaż Czesi dążyli do Polski i w niej zamieszkiwali znajdując u nas korzyści, to w każdym razie byli to ludzie już wyrobieni, starsi, dojrzali, a ciągnął ich do nas przymusowy prąd tylko dla zdobycia sobie jakiegoś stanowiska […]; można więc domyślać się, że to zagadkowe przesiedlenie się do nas tego tak młodziutkiego Czecha było spowodowane jakimś niezwykłym, niewyjaśnionym dotąd w domowym życiu jego zdarzeniem, które na zawsze pozostanie już tajemnicą! [1]

Prędzej wspominałam, że jego ojciec, Franciszek Józef, podzielił dom między Józefa i Jana (jego brata bliźniaka). A co z Franciszkiem Ksawerym? Dlaczego nie jemu? Ponieważ postąpił wbrew woli rodziców, nie został księdzem, i opuścił dom rodzinny w celu zdobycia muzycznego wykształcenia? Czy tylko?
Około roku 1807 r., a na pewno już w 1820, pracował w charakterze guwernera i nauczyciela muzyki u rodziny Wodzickich w Kościelnikach (dziś część Nowej Huty). Następnie przeniósł się do Krakowa.

Ślub z protestantką
Tam 22 XI 1826 r. poślubił Joannę Karolinę Rossberg (1802–1845), wywodzącą się z polsko-niemieckiej [2] rodziny zamożnych rymarzy, córkę szlachcica Jana Piotra Rossberga i Anny Marianny Tusz. Joanna była protestantką. Po ślubie, zarówno w kościele, jak i w zborze, oboje zamieszkali przy ul. Floriańskiej. W 1838 r., jako dziewiąte z jedenaściorga dzieci, urodził się im syn Jan. O nim innym razem.

Wdowieństwo w Krakowie
W 1845 r. Franciszek Ksawery owdowiał, a miał pod opieką 11 dzieci. Nie lubił rozpływać się w czułościach. Flegmatyczny, z głęboką między brwiami zmarszczką, nadającą mu pozór surowości, której przeczyły mięsiste do uśmiechu raczej, niż do zaciskania się gniewem skłonne usta, dbał o dzieci i ich wykształcenie. Mając do wyżywienia tyle głów, uganiał cały dzień za lekcjami i zjawiał się w domu dopiero, aby, nie bez dumy i zadumy dozorować swą czeladkę, przyglądać się jej zajęciom i c­ieszyć jej postępami. […] Na ścianach wisiały gwoździkami tylko przytwierdzone widoki Pragi na przemian z popularnymi wówczas w polskich domach wizerunkami Kościuszki [3]. Jego teściowa, Paulina Giebułtowska, otwarcie mówiła, że ojciec jej sławnego wnuka jest rodem z Czech, nieco z czeska mówiący po polsku, nauczyciel muzyki […]. Stary Matejko był skąpy, wyrachowany niezmiernie [4]. Franciszek Ksawery znany był również z drobiazgowej oszczędności, o czym wiemy również od teściowej:

Z rzadka dawał dzieciom po kilka centów na gruszkę lub inną drobną przyjemność. Przy tak surowej gospodarce miał też mały Jaś nieraz kłopoty z papierem do rysowania. [5]

Natomiast sam Mistrz inaczej wspomina owe gruszki:

Ojciec mój umarł, gdym liczył dwadzieścia jeden lat, a jednak dziś jeszcze, ilekroć razy przypomnę sobie o nim, to mi się serce tak uroczystym przejmie wzruszeniem, czcią i miłością, że te chwile wystarczą mi za najlepsze i najpożądańsze. Było nas dzieci dość wiele; ojciec trzymał nas krótko […]. Jeżeli ojciec wziął nas kiedy na przechadzkę za miasto, na kopiec Kościuszki lub na kopiec Wandy albo gdzie indziej, jeżeli w drodze dał nam po trzy centy na gruszki, jakaż to była uciecha, ileż to było szczęścia. [6]

Powroty do Czech
Franciszek Ksawery opowiadał dzieciom o ziemiańskim rodowodzie: o ojcu, który rodowe włości przegrał w karty, i o siostrze baronowej [7] – ile w tym było prawdy? Jan Matejko jeszcze wspomina ojca przy okazji śmierci dziadka:

W Czechach pozostawił jeszcze żyjącego ojca i siostrę [8], bo matka ich młodo umarła; na wiadomość o śmierci ojca wybrał się konno do domu, zapewne w celu majątkowym, bo w tamtych czasach wyszła za mąż siostra jego, wedle przypomnień jednych za wojskowego lekarza, nam zaś ojciec, wspominając o tym później, nazywał do baronem Rittersteinem. Zapamiętałem, zagabywany przez obcych o rodzinne stosunki swoje mawiał: moi synowie i tak chorują na panów, lepiej niech nie wiedzą prawdziwych stosunków rodzinnych! […] Nie powrócił do Czech. Z podziału majątkowego część nam przypadłą deponowano u szwagra i siostry. Strata pancerunkowa [9] w czasie wojen napoleońskich zmniejszyła walor własności, resztkę skradziono podobno wybiwszy dziurę w kominie, zrabowano zamkniętą sumę w czasie nieobecności siostry i szwagra. Wiadomość ta oburzyła brata, podejrzenie powoduje zerwanie stosunków, które nigdy już nie wrócić nie miały. [1]

8

S. Tarnowski, Matejko, Kraków 1897.

Franciszek Ksawery zmarł w Krakowie w wieku 67 lat. Jednak, jak wspomina jego syn:

Pod koniec życia ojciec pragnął zobaczyć rodzinne strony i rodzinę odszukać, chociaż przez ciąg życia niechętnie o niej wspominał; przeciwnie, rozpowiadał z upodobaniem o legendach czeskich i zamkach w Czechach zwiedzanych, gdy był studentem. Świadczy to, że mimo całego wychowania ówczesnego wyłącznie niemieckiego, tkwiła rodzinna tradycja czeska, język zaś czeski ułatwiał nauczenie się polskiego; po niemiecku władał do końca bardzo dobrze. [1]

Pozostałe części o czeskich korzeniach Jana Matejki:

[1] M. Gorzkowski, Jan Matejko – epoka lat dalszych do końca życia artysty, z dziennika prowadzonego w ciągu lat siedemnastu, Kraków 1898, s. 583-584.
[2] Niektóre źródła podają, że Franciszek Ksawery Matějka był zniemczonym Czechem. M. Treter, Matejko. Osobowość artysty, twórczość, forma i styl, Lwów-Warszawa 1939, s. 551.
[3] Jan Matejko, studia i szkice, Kraków 1938, s. 10.
[4] S. Serafińska, Jan Matejko. Wspomnienia rodzinne, Kraków, s. 39
[5] J. Bogucki, Matejko, Warszawa 1956, s. 10.
[6] M. Gorzkowski, op. cit., s. 16.
[7] H.M. Słoczyński, Matejko, Wrocław 2000, s. 6.
[8] Łudząco podobna do niej miała być córka Franciszka Ksawerego: „Prócz podobieństwa odnajdywanego między siostrą naszą a ciotką, o którym ojciec nasz mówił – jakiś krawiec przybyły z Czech do Krakowa po śmierci ojca naszego, znając rodzinę Matejków w Czechach, przychodził do domu naszego i był uderzony podobieństwem Maryni z tamtymi w Czechach […]”. S. Tarnowski, Matejko, Kraków 1897, s. 27.
[9] Może wy wiecie, czym była strata pancerunkowa?

Reklamy

4 komentarze do “Czeskie korzenie Jana Matejki #3

  1. Pingback: Jan Alojzy Matejko czy Matějka? I | Kaszubka w Czechach

  2. Pingback: Czeskie korzenie Jana Matejki I | Kaszubka w Czechach

  3. Pingback: Czeskie korzenie Jana Matejki #2 | Kaszubka w Czechach

  4. Pingback: Czeskie korzenie Jana Matejki #1 | Kaszubka w Czechach

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s