Jan Alojzy Matejko czy Matějka? #1

17

W Polsce jest 2140 osób o nazwisku Matejko. Zamieszkują oni w 158 różnych powiatach i miastach. Najwięcej zameldowanych jest w Oświęcim ,a dokładnie 258. Źródło.

Najbardziej znany polski malarz był synem zniemczonego Czecha i spolszczonej Niemki. Kiedy właściwie się urodził i jak miał tak naprawdę na nazwisko?

Jeśli zapytalibyście mnie, z którym malarzem miałam do czynienia najwcześniej, odpowiem, że był to Jan Matejko. Wiem, że brzmi to banalnie, ale jeśli od małego patrzy się na „Bitwę pod Grunwaldem”, to przestaję się dziwić, dlaczego historia mnie zainteresowała i dlaczego jestem teraz tam, gdzie jestem. Zapraszam na 1 część zebranych przeze mnie ciekawostek z życia tego wielkiego artysty. Zapraszam również do  cyklu poświęconego jego czeskim przodkom (część #1, część #2, część #3).

IMG_7397

Według kalendarza na 2013 r. Jan Matejko urodził się 24 czerwca. Czy na pewno?

To kiedy w końcu urodził się Matejko?
Jan Matejko urodził się w 1838 r. w Krakowie, ale podanie dokładnej dnia i miesiąca nie jest łatwe – pojawiają się 4 różne daty. Sama wikipedia niczego nie wyjaśnia – a wręcz przekręca wszelkie dane z książki Słoczyńskiego [1]. Prześledźmy kilka pozycji:

  • 24 czerwca: J. Starzyński (1955 r.) [2], J. Bogucki (1956 r.) [3]
  • 30 czerwca: S. Tarnowski (1897 r.) [4]
  • 28 lipca: M. Szypowska (1977 r.) [5], H.M. Słoczyński (2000 r.) [6]
  • 30 lipca: M. Gorzkowski (1898 r.) [7]

Czerwiec…
Przy ul. Floriańskiej, tam gdzie przyszedł na świat i mieszkał malarz, widnieje 24 czerwca. Data ta pojawiła się w 1938 r. z ustaleń sędziego apelacyjnego dr. Gustawa Groegera. Opierał się on o księgę chrztów parafii Św. Krzyża w Krakowie:

Weźmy tę księgę do ręki. Chropawy, grubo szeleszczący papier w palcach. Zbrązowiały atrament. Kaligraficzne, pajęcze litery, pięknie wypisane przez księdza wikarego Żurkowskiego w odpowiednich rubrykach. Rzeczywiście „natus” – „Junius 24”. Wykreślona jest natomiast informacja o chrzcie, zamieszczona pod datą 30 czerwca (chrzest odbył się dopiero 1 stycznia 1842, przy czym adnotacja o urodzeniu informuje lakonicznie: „iam dadum” – już niegdyś) [5].

Zatem już wiemy, skąd wziął się 24 i 30 czerwca. Przejdźmy do 30 lipca.

…czy lipiec?
Sam artysta obchodził urodziny 30 lipca. Potwierdza to jego przyjaciel Marian Gorzkowski:

Dnia 30 lipca, to jest w dzień urodzin artysty, byłem u niego na obiedzie, podano wino… [5].

Data ta została potwierdzona na metryce chrztu z 1863 r. (dokument ten był potrzebny do zawarcia związku małżeńskiego). A 28 lipca? Datę tę uściślił dyrektor archiwum krakowskiego dr Adam Chmiel, który opierał się na aktach cywilnych:

Metryka chrztu mylnie wymienia dzień urodzin naszego Mistrza na 30 lipca zamiast 28 lipca. W dniu bowiem 30 lipca ojciec Jana Matejki wraz z dwoma świadkami oświadczyli w urzędzie parafialnym Św. Krzyża, że syn Franciszka Matejki, któremu nadano imiona Jan Alojzy, urodził się na dniu onegdajszym o godzinie jedenastej w nocy, a więc dnia 28 lipca 1838 roku [5].

Komu wierzyć: sędziemu apelacyjnemu, przyjacielowi samego malarza czy archiwariuszowi krakowskiemu? Najbardziej prawdopodobną datą jest 28 lipca 1838 r. ze względu na małą wiarygodność dużo późniejszego wpisu w księdze chrztów [6].

Matějka, Mateyko czy Matejko?
Problem pojawił się najpierw z datą urodzin Jana Matejki, a teraz z pisownią jego nazwiska. Niewątpliwie zostało ono zniekształcone z języka czeskiego, a powinno brzmieć: Matějka [8].

Samo nawet nazwisko mistrza naszego w dawniejszych czasach nie miało u nas w kraju ustalonej pisowni; raz bowiem pisało się Matieyka, to znowu Mateyka, a nawet Madejko, a ojciec artysty naszego, jak widać z własnoręcznego podpisu w aktach kościelnych w Krakowie, podpisał się Franciszek Mateyka, muzyk w Krakowie, urodzony w roku 1789 w Czechach, syn Franciszka Matejki [9].

11

Kolczyki z Matejkami. Źródło.

W kolejnej części o wypadku z dzieciństwa (część #2) oraz w co artysta lubił się najbardziej bawić i dlaczego nie przeszkadzały mu w tym problemy z mówieniem (część #3).

[1] H.M. Słoczyński, Matejko, Wrocław 2000.
[2] J. Starzyński, Jan Matejko, Warszawa 1955, s. 6.
[3] J. Bogucki, Matejko, Warszawa 1956, s. 9.
[4] S. Tarnowski, Matejko, Kraków 1897, s. 35.
[5] M. Szypowska, Jan Matejko wszystkim znany, Warszawa 1977, s. 7-8.
[6] H.M. Słoczyński, op. cit., s. 5.
[7] M. Gorzkowski, Jan Matejko – epoka lat dalszych do końca życia artysty, z dziennika prowadzonego w ciągu lat siedemnastu, Kraków 1898, s. 583-584.
[8] Matejko, studia i szkice, Kraków 1938, s. 8.
[9] J. Gintel, Jan Matejko. Wypisy biograficzne, Kraków 1966, s. 25.

Reklamy

2 komentarze do “Jan Alojzy Matejko czy Matějka? #1

  1. Pingback: Jan „Zmarzła koszula” Matejko II | Kaszubka w Czechach

  2. Pingback: Dlaczego Matejko nie był Czechem? III | Kaszubka w Czechach

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s