Jan „Zmarzła koszula” Matejko #2

15

Pierwszy autoportret – nie widać na nim jeszcze krzywego nosa (ciekawe dlaczego…). J. Bogucki, Matejko, Warszawa 1956, s. 15

Kto nazywał Matejkę „zmarzłą koszulą” i dlaczego? Co odziedziczył po ojcu? W jakich okolicznościach złamał nos? Jego ulubioną zabawą było odprawianie mszy świętej – oto 2 część z życia wielkiego malarza.

Dzieciństwo wielkiego artysty
Jan Matejko urodził się jako 9 dziecko z 11 Franciszka Ksawerego Matějki i Joanny Karoliny Rossberg. Babci malarza, Paulina Giebułtowska, tak wspominała małego Jasia:

Biedne to było, blade, zmizerniałe chłopiątko; często zziębnięty, miał skłonność do odmrażania rąk i nóg, ojciec nazywał go „zmarzłą koszulą” [1].

Jego matka zmarła, gdy miał zaledwie 7 lat. Według relacji rodziny i przyjaciół malarza, ojciec-wdowiec nie okazywał dzieciom swoich uczuć, był surowy i pozbawiony akceptacji dla artystycznej pasji syna [2]. Wydaje się to niezwykle ciekawe i sprzeczne ze względu na jego dzieciństwo – sam się przecież zmagał z brakiem akceptacji zainteresowaniem muzyką (Czeskie korzenie Jana Matejki). Przecież od najmłodszych lat wykazywał niepospolite zdolności plastyczne, jednak z pozostałymi dziedzinami radził sobie z ogromnym trudem – kilkakrotnie nie otrzymał promocji do następnej klasy. Aż trudno uwierzyć, że największe problemy miał z językiem niemieckim. Jak stwierdził Konstanty Górski, który zbadał księgi szkolne:

Miał do tego specjalny lingwistyczny antytalent. Pomimo prac, usiłowań żadnym nie władał on obcym językiem [3].

6

Jan Matejko „Autoportret”, 1887 r., olej, deska mahoniowa, tondo. 24 x 23,7 cm. Muzeum Narodowe w Krakowie – Dom Jana Matejki. Widać na nim skrzywienie nosa. Źródło.

Dlaczego Matejko miał krzywy nos?
W domu było mu znacznie lepiej – było się z kim bawić, choć nie zawsze harce kończyły się szczęśliwie. W wieku 5 lat przewrócił się i uderzył o niesiony podnóżek:

…dopiero potem spostrzeżono, że mały Jaś miał nosek w górnej swej części rozbity i całkiem krzywy, a to zostawiło ślady na zawsze, bo do końca życia był nieforemny [2].

Cechę tę widać na wszystkich jego dojrzałych autoportretach.

Ulubione zabawy
Franciszek Ksawery, ojciec Matejki, bardzo chciał, by syn został księdzem (mimo iż on sam był przeznaczony do tego zawodu, jednak pasja muzyczna przezwyciężyła). Od małego Jaś odznaczał się pobożnością, nawet w zabawach – gdyż często bawił się w odprawianie mszy św. Nadzieje ojca jednak zostały pogrzebane, kiedy podczas udzielanych mu (jako jedynemu z rodzeństwa [4]) lekcji gry na fortepianie nie szczędził synowi uwag:

Jaszu! to było za prędko, to trio a g falszywe [5].

18

Okładka płyty „Sarmatia” Jacka Kaczmarskiego i Zbigniewa Łapińskiego. Wykorzystano fragmenty obrazu Jana Matejki „Studium zbroi Stefana Batorego”, 1871 r., olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Krakowie – Dom Jana Matejki. Źródło.

Jednak najulubieńszą zabawą było królowanie:

…gdy się schodziły do ich domu znajome dzieci i gdy bawiono się w gry różne, wówczas mały Jaś urządzał […] takie zabawy, w których najczęściej jakiś król występował: robił dla niego tron niby, z dwóch odsuniętych krzeseł przykrytych dywanem lub kapą z łóżka – w środku puste zostawił dla ozdoby miejsce – po bokach tronu dwóch stawiał dzieciaków asystujących królowi, a gdy ci siedli na krzesłach, wówczas mały Jaś w upojeniu radości, klaszcząc w dłonie, mówił donośnie: „Jaki to ładny król na ziemi!” [2].

Już wtedy tworzył „swoich” królów, choć ojcu mógł się wydawać „zmarzłą koszulą”.

Problemy z mówieniem
Matejko, mino iż nie miał zdolności do płynnego mówienia, to nie przeszkadzało mu to w zabawach, jednak uwidaczniało się w dojrzalszych latach:

…gdy coś opowiadał, to w chwilach stanowczych trudno mu było zwięźle i zrozumiale wysłowić się [6].

Fakt ten był spowodowany bardzo późnym nabyciem mowy oraz wtrącaniem czeskich słów, które przejął od ojca, który źle mówił po polsku:

Można sądzić, że kpiny i upokorzenia z powodu mocno przełamanej czeskim polszczyzny były źródłem pragnienia, by pokazać, że jest nie gorszym niż inni Polakiem i patriotą [7].

Słaby wzrok
Źródłem wielu trudności, po problemach z mową czy braku zdolności lingwistycznych, był słaby wzrok, który przeszkadzał szczególnie w okresie studiów artystycznych. Problemy finansowe uniemożliwiały zakup jakichkolwiek szkieł, ale sytuacja poprawiła się dzięki sprzedaży pierwszych obrazów [8]. Wiadomo, że był krótkowidzem, co miało wpływ na powstawanie jego dzieł, szczególnie wielkoformatowych ,w których nie było widać oddalonej przestrzeni.

10

Marjan Wawrzeniecki, uczeń Jana Matejki, autor książki o twórczości swojego mistrza. Warszawa 1928.

Tyle w części 2. W następnej o tym, dlaczego Matejko nie walczył w powstaniu styczniowym, o problemach z chorą psychicznie żoną oraz czeskich epizodach w jego życiu – część #3. Zapraszam również do Jan Alojzy Matejko czy Matějka? #1.

[1] S. Serafińska, Jan Matejko. Wspomnienia rodzinne, Kraków, s. 39.
[2] M. Szypowska, Jan Matejko wszystkim znany, Warszawa, s. 13.
[3] Ibidem, s. 18.
[4] H.M. Słoczyński, Matejko, Wrocław 2000, s. 17.
[5] M. Szypowska, op. cit., s. 20.
[6] J. Gintel, Jan Matejko. Wypisy biograficzne, Kraków 1966, s. 29.
[7] H.M. Słoczyński, op. cit., s. 15.
[8] J. Gintel, op. cit., s. 50-51.

Reklamy

3 komentarze do “Jan „Zmarzła koszula” Matejko #2

  1. Pingback: Dlaczego Matejko nie był Czechem? III | Kaszubka w Czechach

  2. Pingback: Dlaczego Matejko nie był Czechem? #3 | Kaszubka w Czechach

  3. Pingback: Jan Alojzy Matejko czy Matějka? #1 | Kaszubka w Czechach

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s