Dlaczego Matejko nie był Czechem? #3

20

Jan Matejko „Rejtan – Upadek Polski”, 1866 r., olej na płótnie. 282 x 487 cm.  Zamek Królewski w Warszawie. Źródło. ”Koszulę z piersi zdarł, zupełnie jak w teatrze…”.

Czeskie korzenie jednego z najwybitniejszych polskich malarzy, propozycja posady dyrektora od praskiej Akademii Sztuk Pięknych, namalowanie postaci Jana Žižki na „Bitwie pod Grunwaldem” – to przykłady kilku czeskich epizodów w życiu Jana Matejki. Więc kim był – w jakim stopniu Czechem i Polakiem?

Działalność patriotyczna
Przyjaciel Jana Matejki, Marian Gorzkowski wspomina:

…bracia jego to byli zagorzali polscy patrioci. W domu dużo było ksiąg polskich, które albo głośno czytano, lub na osobności; mały Jaś zamiast iść do zabawy ciągle je czytał [1].

Nie ma się co dziwić, skoro starszy z braci malarza był doktorem historii. A kiedy artysta miał zaledwie 10 lat, był świadkiem udziału  Zygmunta i Edwarda w Wiośnie Ludów. Obydwaj walczyli w pułku Wysockiego pod Banfi-Hunjad nad Wagiem i pod St. Morton, gdzie poległ Zygmunt. Drugi z braci po powrocie do Krakowa został aresztowany i osądzony przez władze austriackie. Udało mu się uciec i wrócić do Krakowa, gdzie od tego momentu podawał się za Zygmunta [2].
Sam Matejko, ze względu na wadę wzroku, nie został powołany do wojska, ale powstanie styczniowe wspierał finansowo oraz dowoził broń do obozu Langiewicza. Działalność patriotyczna artysty odznaczała się również w jego obrazach, w których tematyce nie brakowało nawiązań do historii Polski, ale to temat na inną okazję. Wspomnę jedynie o jednym dziele: „Rejtan – Upadek Polski”. Kiedy Matejko go malował, urodził mu się pierwszy syn, który otrzymał imię na cześć Tadeusza Rejtana. Wystawa z tym obrazem cieszyła się nieopisanym powodzeniem, lecz prasa nie szczędziła słów krytyki. Arystokracja poczuła się dotknięta przedstawieniem przodków wybitnych rodzin jako zdrajców ojczyzny. Za ten obraz w 1867 r. jury Powszechnej Wystawy w Paryżu nagrodziło malarza złotym medalem, a obraz kupił za 50 tys. franków cesarz Franciszek Józef [3].

Żona modelka
Rok po powstaniu styczniowym Jan Matejko ożenił się z Kornelią Teodorą Giebułtowską (1846-1896), którą znał od czasów dzieciństwa, ponieważ ojciec przyszłego malarza, uczył Giebułtowską i jej siostrzeńców muzyki.
Ona sama często pozowała mężowi do obrazów, najczęściej jako Bona Sforza lub Barbara Radziwiłłówna. Wkrótce przybrała sporo na wadze i zachorowała na cukrzycę, a następnie na chorobę umysłową. To był trudny okres w życiu Matejków. Jan często był niezwykle przygnębiony. Groził nawet, że popełni samobójstwo lub rozwiedzie się z żoną… Mieli 5 dzieci.

14

Jan Matejko „Portret żony w sukni ślubnej”, 1879 r., olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Warszawie. Zniszczony w przypływie zazdrości przez żonę artysty. Źródło.

Czeskie epizody
…, a w tym czasie dostał propozycję posady dyrektora praskiej Akademii Sztuk Pięknych. Było to dokładnie w 1873 r., kiedy w Pradze wystawiał swe płótna, m.in. obraz „Batory pod Pskowem”. Z żalem odmówił:

Wiem, jak nieobcą dla Was osobą jest moja pochyłość ku czeskiemu narodowi […]. Ta wspólność krwi właśnie, nie żadne inne względy materialne, wyglądające na pokusę, stać by się mogła pobudką najniebezpieczniejszą do wyrzeczenia się własnej, a prawie ziemi rodzinnej z chwilą opuszczenia tejże [4].

Jan Matejko, mimo iż późno zawitał na czeskiej ziemi, bo dopiero w 1864 r. w związku z podróżą poślubną, to już w dzieciństwie w domu mógł podziwiać obrazki z widokami Pragi (na przemian z popularnymi wówczas wizerunkami Kościuszki) [5].
Koniecznie jeszcze muszę wspomnieć o „Bitwie pod Grunwaldem”, z którą miałam do czynienia od małego. Jedną z najwyrazistszych postaci tego obrazu jest Jan Žižka z Trocnova, w późniejszych czasach wódź sławny wojsk czeskich, głośny wielu zwycięstwami – jak czytamy u Długosza [6].

21

Jan Matejko „Bitwa pod Grunwaldem”, 1878 r., olej na płótnie. 426 x 987 cm. Muzeum Narodowe w Warszawie. Źródło.

Malarz po raz kolejny pojechał do Czech w 1885 r. w związku z pielgrzymką, której przewodził. Niósł w darze od narodu polskiego [7] namalowany przez siebie portret Cyryla i Metodego, który do dziś można oglądać w trzeciej kaplicy po prawej stronie bazyliki w Welehradzie na Morawach [8].

19

Jan Matejko „Święci Cyryl i Metody”, 1885 r., bazylika w Welehradzie. Cyryl i Metody mieli swoją siedzibę właśnie w Welehradzie, dziś niewielkiej miejscowości położonej 75 km na południe od Ołomuńca. Źródło.

Czy Matejko lubił knedle?
Mimo iż na to pytanie Leszek Mazan [4] nie daje odpowiedzi, to należy za Szypowską określić Matejkę, że był Czechem po ojcu, Sasem po matce, ale Polakiem po Krakowie [9]. Wykształcił wielu malarzy, m.in. Mehoffera, Wyspiańskiego, Tetmajera czy Malczewskiego. Zmarł w wyniku krwotoku wewnętrznego 1 XI 1893 r. w Krakowie.

Pozostałe części o Janie Matejce:

[1] M. Szypowska, Jan Matejko wszystkim znany, Warszawa, s. 15.
[2] Listy Matejki do żony Teodory 1863-1881, red. M. Szukiewicz, Kraków 1927, s. 187-188.
[3] Galeria sztuki. Najsłynniejsze dzieła mistrzów malarstwa. Jan Matejko, nr 20, s. 4.
[4] L. Mazan, Polska Praga czyli dlaczego Matejko lubił knedle, Kraków 2007, s. 295-297.
[5] Matejko, studia i szkice, Kraków 1938, s. 10.
[6] M. Porębski, Jana Matejki „Bitwa pod Grunwaldem”, Warszawa 1960, s. 11.
[7] Mówi o tym dokument podpisany przez polską delegację: „Obraz ten zawieziony do Rzymu przez Zygmunta hrabiego Cieszkowskiego, poświęcił Ojciec Święty Leon XIII dnia 26 czerwca w Watykanie. Składamy go na znak wspólności ludów słowiańskich w Kościele katolickim”. http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Matejko/Matejko_11.htm.
[8] http://www.pch24.pl/welehrad-i-bracia-z-salonik,12313,i.html#ixzz2XL6wbrbU.
[9] M. Szypowska, op. cit., s. 16.

Reklamy

2 komentarze do “Dlaczego Matejko nie był Czechem? #3

  1. Pingback: Jan „Zmarzła koszula” Matejko #2 | Kaszubka w Czechach

  2. Pingback: Jan Alojzy Matejko czy Matějka? #1 | Kaszubka w Czechach

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s