Wiatrak wiatrakowi nierówny

8

Ilustracja Gustava Doré do powieści Cervantesa „Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manchy” z 1863 r. Źródło.

Stają się muzealnymi eksponatami lub straszą strzępami skrzydeł całkowicie zapomniane i niechciane, a przecież ich funkcjonalność była tak doskonała, że przez wieki nie wymagały żadnej innowacji. Otaczała je aura tajemniczości, stanowiły nierzadko inspirację pisarzy, malarzy… Tym razem o miejscu zasiedlanym przez duchy i upiory, o walce z nimi – z wiatrakami.

Różne rodzaje wiatraków
Młyny wietrzne, czyli wiatraki, można podzielić według ich konstrukcji oraz rodzaju napędzanego mechanizmu. Przy drugim podziale mowa o napędzaniu siłą wiatru kamieni młyńskich czy mechanizmów czerpakowych, my jednak skupmy się na rodzajach wiatraków według ich konstrukcji:

  • wiatrak kozłowy (koźlak) – u podstawy tego wiatraka leżał kozioł (lub stolec), dzięki któremu budowlę w całości obracano do wiatru
IMG_8445

Koźlak z Muzeum Etnograficznego w Toruniu.

  • wiatrak holenderski (wieżowy, holender) – w odróżnieniu od koźlaka – miał nieruchomą ośmiokątną lub okrągłą bryłę, za to obracała się kopuła ze śmigłami
s6307632

Holendra z 5 ramionami, zbudowanego w 1806 r., można zobaczyć w Tczewie. Obecnie w rękach prywatnych, udostępniony na harcówkę.

1

Paltrak z Budzynia w Wielkopolsce. Źródło.

  • wiatrak rolkowy (paltrak, paltrok) – bryłą przypominał koźlaka, zaś zasada obrotu budynku ze skrzydłami wzięto z holendra, z tym, że była osadzona bardzo nisko; podstawę stanowiło łożysko kołowe (drewniany korpus spoczywał na metalowych rolkach, które toczyły się po okrągłym torze jezdnym)
  • wiatrak sokólski – spotykany jedynie w pn.-wsch. części Polski (Sokółka k/Białegostoku); konstrukcją i mechanizmem przypominają koźlaki – sztember osadzony jest na ściętym kamienistym stożku
  • wiatrak czerpakowy – tego typu wiatrak służył odwadnianiu, zatem wyróżniał go mechanizm, który go napędza – przedstawiam go wyjątkowo, choć nie wyróżnia go budowla; najczęściej występował na Żuławach w konstrukcji koźlaka i stawiano go nad kanałami wyposażonymi w odpowiednie śluzy
  • wiatrak turbinowy – niewielkich rozmiarów budynek (kilka m2), na maszcie którego zawieszano koło wiatrowe lub turbinę; w Polsce występuje na południu, spotkałam się z nim również na Wołoszczyźnie w Czechach
7

Wnętrze wiatraka sokolskiego. Źródło.

6

Wiatrak sokolski z 1900 r. w Minkowcach na Podlasiu. Źródło.

4

Wiatrak odwadniający w Mirowie na Żuławach. Źródło.

Gdzie postawić wiatrak?
Zanim postawiono wiatrak, trzeba było najpierw sprawdzić liczbę dni wietrznych na danym terenie, siłę i kierunek wiatru oraz ogólne warunki atmosferyczne.  Młyny wietrzne zazwyczaj stawiano na wzniesieniach (bądź usypywano je), z dala od zabudowań czy lasu, by otwarta przestrzeń lub zbiornik wodny przyczynił się do zwiększenia wydajności. Sam budynek wiatraka wznoszono na kamiennych (ceglanych) fundamentach oraz doprowadzano do niego utwardzoną drogę

Wynalezienie wiatraków
Czy młyny wietrzne były znane w starożytności? Zbyt mało źródeł to potwierdza (pisma Herona z Aleksandrii z I w.), ale ma pewno istniał wiatrak o pionowej osi obrotu w Seistanie na terenie Iranu. Było w X w., a za zadanie miały przepompowanie wody, dopiero z czasem również mieliły ziarna. Tego typu konstrukcje szybko rozprzestrzeniły się w krajach muzułmańskich, a w XII stuleciu dotarły do Chin.

IMG_7537

Wiatrak turbinowy w czeskim Wołoskim muzeum na wolnym powietrzu (cz. Valašské muzeum v přírodě).

Walki Don Kichota
Pierwsze wiatraki na terenie Europy pojawiły się w XII w. we Francji, ale rozpowszechniły się dopiero w następnym stuleciu. Mówimy w tym momencie o wiatraku palowym – budce, w środku której osadzony był słup, dzięki któremu obracano go w odpowiednim kierunku. Dwa wieki później pojawia się koźlak, a zaraz po nim holender. Wiatraki początkowo służyły wyłącznie do mielenia zboża, a dopiero z czasem do pompowania wody (w Holandii w XIV w.) czy napędzania tartaków i wytłaczania oleju. Tyle zawdzięczamy młynom, więc któż by chciał z nimi walczyć? Był taki jeden, Rycerz Smętnego Oblicza, ale był tylko postacią literacką…

Młyny wietrzne w Polsce
Wiatraki na ziemiach polskich (Wielkopolska, Kujawy) pojawiły się stosunkowo późno – na początku XIV stulecia [1] (przy czym młyny wodne już dwa wieki wcześniej, a do momentu regulacji rzek konkurowały ze sobą) i do XVIII w. trwał ich rozkwit – było ich wtedy ok. 20 tys. Duży wpływ, szczególnie na terenie zaboru pruskiego, miało zniesienie w 1808 r. przymusu mlewa, które przyczyniło się do zwiększenia ilości wiatraków, które niedługo potem wyparła maszyna parowa…

Obraz 353

„Lapidarium” wiatraka – jakiego? Muzeum – Kaszubski Park Etnograficzny im. Teodory i Izydora Gulgowskich we Wdzydzach Kiszewskich.

Inne wiatraczne tematy:

[1]  Jednak jeszcze w XIII w. pojawiają się wiatraki: w zezwoleniu z 1271 r. na budowę młynów poruszanych powietrzem wydanym klasztorowi w Białym Buku przez księcia Wiesława z Rugii oraz w zapisie z 1289 r. książąt pomorskich na rzecz cysterek w Szczecinie.

Reklamy

2 komentarze do “Wiatrak wiatrakowi nierówny

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s